CMK Madde 153 – Müdafiin Dosyayı İnceleme Yetkisi

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 153. maddesi, savunma hakkının ve silahların eşitliği ilkesinin teminatı olan müdafiin (avukatın) soruşturma dosyasını inceleme yetkisini ve bu yetkinin kısıtlanabileceği halleri düzenler. Aşağıda maddenin tam metni, amacı ve kapsamı, hukuki şerhi, emsal Yargıtay kararları ve madde gerekçesi yer almaktadır.

Madde 153 –

(1) Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabilir.

(2) Müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Bu karar ancak aşağıda sayılan suçlara ilişkin yürütülen soruşturmalarda verilebilir:

a) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan;
– Kasten öldürme (madde 81, 82, 83),
– Cinsel saldırı (birinci fıkra hariç, madde 102),
– Çocukların cinsel istismarı (madde 103),
– Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),
– Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (madde 220),
– Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar (madde 302, 303, 304, 307, 308),
– Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315, 316),
– Devlet Sırlarına Karşı Suçlar ve Casusluk (madde 326, 327, 328, 329, 330, 331, 333, 334, 335, 336, 337).
b) 10/7/1953 tarihli ve 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanunda tanımlanan silah kaçakçılığı (madde 12) suçları.
c) 19/10/2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 160 ıncı maddesinde tanımlanan zimmet suçu.
d) 21/3/2007 tarihli ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda tanımlanan suçlar.

(3) Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak ile bilirkişi raporları ve adı geçenlerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlemlere ilişkin tutanaklar hakkında, ikinci fıkra hükmü uygulanmaz.

(4) Müdafi, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edildiği tarihten itibaren dosya içeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir; bütün tutanak ve belgelerin örneklerini harçsız olarak alabilir.

(5) Bu maddenin içerdiği haklardan suçtan zarar görenin vekili de yararlanır.

Kanun Maddesinin Amacı ve Kapsamı

Bu madde, savunma hakkının ve silahların eşitliği ilkesinin en önemli teminatlarından biri olan avukatın (müdafiin) dosyaya erişim hakkını düzenler. Kural olarak müdafi dosya içeriğini inceleyebilir; ancak katalog suçlarda soruşturmanın amacını tehlikeye düşürecek durumlarda bu yetki hâkim kararıyla kısıtlanabilir.

Hukuki Şerh ve Uygulama Rehberi

Kısıtlamanın Sınırları: Kısıtlama kararı verilse dahi, şüphelinin ifadesini içeren tutanaklar, bilirkişi raporları ve şüphelinin hazır bulunmaya yetkili olduğu işlemlere ilişkin tutanaklar müdafiden kesinlikle gizlenemez.

İddianamenin Kabulü: İddianamenin mahkeme tarafından kabul edildiği tarihten itibaren kısıtlama kararı kendiliğinden kalkar ve müdafi tüm evrakı inceleyip örnek alabilir.

Kritik Emsal İçtihatlar

Savunma Hakkının Kutsallığı ve Müdafiin Rolü: Ceza muhakemesinde müdafi, toplumsal savunmayı gerçekleştirmek amacıyla şüpheli lehine hareket eden kamusal bir süjedir. Müdafiin dosyaya erişiminin haksız yere engellenmesi veya zorunlu müdafi atanmaması, adil yargılanma hakkının ve Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan savunma hakkının ağır ihlali niteliğindedir. (Yargıtay Ceza Genel Kurulu E.2016/987 K.2021/557)

Madde Gerekçesi

Madde, savunma hakkı ve silâhların eşitliği ilkeleri bakımından büyük önem taşıyan, avukatın “bilgilere ulaşabilmesi” konusunu düzenlemektedir. Cumhuriyet savcısı, araştırma evresinde dosya esasen elinde bulunduğundan, her türlü bilgiye sahiptir. Esas ilke, avukatın delillerin araştırılması yönünden bir tehlike arz etmediği hâllerde dosyaya ulaşabilmesidir.