Boşanma Davasında Nafaka Ne Zaman Bağlanır?
Boşanma sürecinde en çok merak edilen konuların başında nafakanın ne zaman bağlanacağı gelir. Türk Medeni Kanunu kapsamında nafaka, dava açıldığı andan itibaren tedbir nafakası olarak bağlanabileceği gibi boşanma kararının kesinleşmesiyle birlikte yoksulluk nafakası veya iştirak nafakası şeklinde de hükme bağlanabilir.
Nafakanın başlangıç tarihi; nafakanın türüne, davanın çekişmeli ya da anlaşmalı olmasına ve mahkemenin yapacağı değerlendirmeye göre farklılık gösterir. Örneğin tedbir nafakası dava tarihinden itibaren işlemeye başlarken, yoksulluk ve iştirak nafakası ancak boşanma kararının kesinleşmesiyle ödenmeye başlar.
Bu yazıda, boşanma davasında talep edilebilecek nafaka türlerini ve her birinin hangi tarihten itibaren bağlandığını ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.
Boşanma Davasında Hangi Nafaka Türleri Talep Edilebilir?
Türk Medeni Kanunu’nda dört farklı nafaka türü düzenlenmiş olup bunlardan üçü doğrudan boşanma davasıyla ilişkilidir.
Boşanma sürecinde talep edilebilecek nafaka türleri şu şekildedir:
- Tedbir Nafakası: Boşanma davası açılmadan önce veya dava süresince eşin ve ergin olmayan çocukların geçimini sağlamak amacıyla hükmedilen geçici nitelikte bir nafakadır. Dava tarihinden itibaren işlemeye başlar ve tarafların kusur durumuna bakılmaksızın bağlanabilir.
- İştirak Nafakası: Boşanma sonucunda velayeti kendisine verilmeyen eşin, ortak çocuğun bakım, eğitim, sağlık ve barınma gibi giderlerine mali gücü oranında katılmasını sağlayan nafaka türüdür. Bu nafakada da eşlerin kusur durumunun hiçbir önemi yoktur ve hakim tarafından talep olmaksızın hükmedilebilir.
- Yoksulluk Nafakası: Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafa, kusuru diğer taraftan daha ağır olmamak şartıyla ödenen nafakadır. Hakim bu nafakaya kendiliğinden karar veremez, mutlaka talep edilmesi gerekir.
Tüm bu nafaka davalarına bakmakla görevli mahkeme, 4787 sayılı kanunla kurulan Aile Mahkemesidir.
Tedbir Nafakası Ne Zaman Bağlanır?
Tedbir nafakası, boşanma davasının açıldığı tarihten itibaren geçerli olmak üzere hakimin dava süresince herhangi bir aşamada vereceği kararla bağlanır.
Medeni Kanun’un 169. maddesi gereğince hakim, boşanma veya ayrılık davası açılınca davanın devamı süresince gerekli olan özellikle eşlerin barınmasına, geçimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden (re’sen) almakla yükümlüdür. Bu nedenle tedbir nafakası için tarafların ayrıca talepte bulunması zorunlu değildir ancak bir talep varsa hakim taleple bağlılık ilkesi gereğince talepten fazlasına hükmedemez.
Ayrıca tedbir nafakası yalnızca boşanma davası içinde değil, boşanma davası açılmadan önce de talep edilebilir. TMK m. 197 kapsamında ayrı yaşamada haklı olduğunu ispatlayan eş, bağımsız bir dava açarak kendisi ve yanında kalan ergin olmayan çocuklar için tedbir nafakası isteyebilir.
Nafaka ne zaman bağlanırsa bağlansın dava tarihinden itibaren geçerli olacak şekilde hükmedilir ve boşanma davası kesinleşene kadar devam eder. Kesinleşme sonrasında tedbir nafakası ya tamamen kalkar ya da yoksulluk veya iştirak nafakası olarak devam eder.
Tedbir Nafakası Hangi Tarihten İtibaren Geçerli Olur?
Tedbir nafakası, boşanma davasıyla birlikte talep edilmişse dava tarihinden itibaren geçerli olur. Yani hakim, tedbir nafakasına davanın ilerleyen aşamalarında hükmetmiş olsa bile nafaka dava tarihinden itibaren işlemeye başlar. Bu düzenlemenin amacı, mahkemenin sosyal ve ekonomik durum araştırması gibi işlemler nedeniyle yaşanan gecikmelerin maddi açıdan zayıf durumda olan tarafı mağdur etmesini önlemektir.
Boşanma davası açılmadan önce açılan bağımsız tedbir nafakası davasında ise nafaka, bu davanın açıldığı tarihten itibaren geçerli olur.
Boşanma davası açıldıktan sonra doğan çocuklar bakımından da özel bir durum söz konusudur. Yargıtay, dava devam ederken dünyaya gelen müşterek çocuk için tedbir nafakasının çocuğun doğduğu tarihten itibaren bağlanması gerektiğine hükmetmiştir.
Yoksulluk Nafakası Ne Zaman Bağlanır?
Yoksulluk nafakası, boşanma kararının kesinleşmesiyle birlikte bağlanır ve bu tarihten itibaren ödenmeye başlar.
TMK m. 175/1 uyarınca boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru diğer taraftan daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir. Yargıtay içtihatlarına göre tahkikat aşamasında ilk kez ileri sürülen yoksulluk nafakası talebi, karşı tarafın açık muvafakati veya ıslah olmadan hükme esas alınamaz. Bu nedenle talebin dava veya cevap dilekçelerinde ileri sürülmesi kritik önem taşır.
Yoksulluk nafakası, boşanma davası içinde talep edilebileceği gibi boşanma kararının kesinleşmesinden sonraki bir yıl içinde açılacak bağımsız bir dava ile de istenebilir (TMK m. 178). Bağımsız dava, nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesinde açılır. Ancak bu davanın açılabilmesinin ön koşulu, taraflar arasındaki boşanma davasının kesinleşmiş olmasıdır. Yargıtay, boşanma kararı kesinleşmeden açılan bağımsız yoksulluk nafakası davasının kabul edilemeyeceğine hükmetmiştir.
Yoksulluk nafakasına süresiz olarak hükmedilir. Ancak nafaka alacaklısının evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü halinde kendiliğinden sona erer. Yoksulluğun ortadan kalkması, nafaka alacaklısının evlilik dışı fiili birliktelik yaşaması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi durumlarında ise mahkeme kararıyla kaldırılabilir.
İştirak Nafakası Ne Zaman Bağlanır?
İştirak nafakası, boşanma kararının kesinleşmesiyle birlikte bağlanır ve bu tarihten itibaren ödenmeye başlar.
TMK m. 182/2 uyarınca velayeti kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine mali gücü oranında katılmak zorundadır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da güncel bir kararında iştirak nafakasına velayete ilişkin kararın kesinleşmesinden değil, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren hükmedilmesi gerektiğini açıkça vurgulamıştır (Yargıtay HGK – Esas: 2022/657, Karar: 2023/672).
İştirak nafakası kural olarak çocuğun 18 yaşını doldurması, evlenmesi ya da mahkeme kararıyla ergin kılınmasıyla kendiliğinden sona erer (TMK m. 328/1). Ancak çocuk ergin olmasına rağmen eğitim hayatına devam ediyorsa ana ve babanın bakım yükümlülüğü eğitim sona erinceye kadar yardım nafakası olarak devam eder.
İştirak nafakası boşanma kesinleştikten sonra açılacak bağımsız bir dava ile de talep edilebilir; zira bu nafaka çocuğun menfaatine yönelik olduğundan, anlaşmalı boşanmada talep edilmemiş olsa bile sonradan çocuk adına dava açılması mümkündür.
Sıkça Sorulan Sorular
Boşanma davalarında nafakanın ne zaman bağlanacağına ilişkin diğer merak edilen soruları bu bölümde yanıtladık.
Nafaka ilk duruşmada bağlanır mı?
Evet, hakim uygun gördüğü takdirde tedbir nafakası ilk duruşmada bağlanabilir.
Ancak uygulamada mahkemeler, nafakaya hükmedebilmek için genellikle kolluk kuvvetleri (polis/jandarma) aracılığıyla yapılan sosyal ve ekonomik durum (SED) araştırmasının sonucunu beklemektedir ve bu araştırma bazen birkaç ayı bulabilmektedir.
Nafaka hangi tarihte bağlanırsa bağlansın dava tarihinden itibaren geçerli olacak şekilde hükmedilir. Bu nedenle gecikme yaşansa bile aradan geçen sürenin nafakası birikmiş olarak topluca talep edilebilir.
Çekişmeli boşanma davasında nafaka ne zaman başlar?
Çekişmeli boşanma davasında tedbir nafakası dava tarihinden itibaren başlar. Yoksulluk ve iştirak nafakası ise boşanma kararının kesinleşmesiyle ödenmeye başlanır.
Dava süresince ekonomik desteğe ihtiyaç duyan taraf, durumunu mahkemeye ileterek kısa sürede geçici nitelikte tedbir nafakası alabilir. Boşanma kararı kesinleştikten sonra ise tedbir nafakası ya tamamen kalkar ya da şartları varsa yoksulluk veya iştirak nafakası olarak devam eder.
Anlaşmalı boşanmada nafaka ne zaman başlar?
Anlaşmalı boşanmada yoksulluk ve iştirak nafakası, kural olarak boşanma kararının kesinleşmesiyle başlar.
Ancak eşler, dava süresince geçerli olmak üzere bir tedbir nafakası ödenmesini kararlaştırmışlarsa bu nafaka davanın açılma tarihinden itibaren işlemeye başlar. Anlaşmalı boşanmaya karar verilebilmesi için boşanma protokolünde nafakaya ilişkin düzenlemenin mutlaka yer alması ve bu düzenlemenin hakim tarafından uygun bulunması gerekir.
Protokolde yoksulluk nafakası talebinden feragat eden eş, boşanma sonrasında yeniden dava açarak nafaka talep edemez. Ancak iştirak nafakası çocuğun menfaatine yönelik olduğundan, protokolde talep edilmemiş olsa bile sonradan çocuk adına dava açılması mümkündür.
Tedbir nafakası dava tarihinden itibaren mi başlar?
Evet, tedbir nafakası dava tarihinden itibaren başlar.
Boşanma davası açılmadan önce açılan bağımsız tedbir nafakası davasında ise davanın açıldığı tarihten itibaren nafaka geçerli olur. Dava devam ederken doğan çocuk için ise tedbir nafakası, çocuğun doğduğu tarihten itibaren bağlanır.
Hakim, nafakaya davanın ilerleyen aşamalarında hükmetse bile nafaka dava tarihinden itibaren işlemeye başlar ve birikmiş nafaka da ödenmek zorundadır.
Nafaka talep edilmezse hakim kendiliğinden nafaka bağlar mı?
Bu durum nafakanın türüne göre değişir: Tedbir ve iştirak nafakasına hakim kendiliğinden hükmedebilirken, yoksulluk nafakası için mutlaka talep gerekir.
TMK m. 169 gereğince hakim, dava süresince eşlerin geçimi ile çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re’sen almakla yükümlüdür. Aynı şekilde iştirak nafakası da ergin olmayan çocuk lehine talep olmaksızın hükmedilebilir.
Yoksulluk nafakasında ise hakim kendiliğinden karar veremez. Nafaka alacaklısının nihai karar verilene kadar bu talebi açıkça ileri sürmesi gerekir.
