Anne ve baba arasındaki velayet uyuşmazlıkları, Türk aile hukukunun en hassas alanlarından biridir. Özellikle annenin kendi isteğiyle çocuğun velayetini babaya bırakmak istemesi, uygulamada sıkça karşılaşılan ancak çoğu zaman yanlış anlaşılan bir durumdur.
Pek çok kişi, annenin rızasının tek başına yeterli olacağını düşünse de Türk hukukunda velayet, ebeveynlerin iradesine bırakılmış sıradan bir hak değil, doğrudan kamu düzenini ilgilendiren ve merkezinde çocuğun üstün yararı bulunan bir kurumdur.
Bu makalede; annenin velayeti babaya bırakmak istemesi hâlinde izlenen hukuki süreç, Yargıtay içtihatları ve doktrin görüşleri ışığında, sade ve anlaşılır bir dille ele alınmaktadır.
Velayet Nedir? Hukuki Niteliği
Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, korunması ve temsiline ilişkin hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Ancak Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre velayet, anne veya babaya tanınmış mutlak bir hak değil; çocuğun yararına ana ve babaya yüklenmiş bir görevdir.
Yargıtay kararlarında velayet açıkça kamu düzenine ilişkin bir kurum olarak tanımlanmıştır. Bu nedenle hâkim, velayet davalarında tarafların beyanlarıyla bağlı değildir ve re ‘sen araştırma ilkesi gereğince gerekli gördüğü tüm incelemeleri kendiliğinden yapmak zorundadır.
Anne Velayeti Babaya Vermek İsteyebilir mi?
Evet, anne çocuğun velayetini babaya bırakmak isteyebilir. Ancak bu istek, tek başına hukuki sonuç doğurmaz. Türk hukukunda velayet, noter işlemiyle, dilekçeyle ya da ebeveynlerin kendi aralarında yaptığı bir anlaşmayla devredilemez.
Annenin bu yöndeki iradesi, velayet değişikliği davası açılması için bir başlangıç sebebi olabilir. Nihai karar ise her durumda Aile Mahkemesi tarafından, çocuğun üstün yararı esas alınarak verilir.
Anne Rızası Velayetin Değişmesi İçin Yeterli mi?
Uygulamada en çok sorulan soru şudur: “Anne rıza gösterirse velayet otomatik olarak babaya geçer mi?”
Cevap nettir: Hayır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin yerleşik içtihatlarına göre:
“Velayet hakkına sahip olanın davayı kabul açıklaması bu davalarda tek başına sonuç doğurmaz. Ana ve babanın anlaşmaları hâkimi bağlamaz.” (Yargıtay 2. HD, E. 2016/8654, K. 2016/9148, T. 04.05.2016)
Bu yaklaşımın temel nedeni, velayet kararlarının ebeveynlerin menfaatine göre değil, doğrudan çocuğun fiziksel, ruhsal ve ahlaki gelişimine göre verilmesidir.
Çocuğun Üstün Yararı İlkesi
Velayetle ilgili tüm davaların merkezinde “çocuğun üstün yararı” ilkesi yer alır. Bu ilke, hem Türk Medeni Kanunu’nda hem de tarafı olduğumuz uluslararası sözleşmelerde açıkça kabul edilmiştir.
Çocuğun üstün yararı değerlendirilirken mahkeme şu unsurları birlikte inceler:
- Çocuğun bedensel ve ruhsal gelişimi
- Eğitim hayatının devamlılığı
- Alıştığı sosyal çevre
- Anne ve babanın bakım kapasitesi
- Çocuğun yaşı ve görüşü
Doktrinde bu ilke şu şekilde tanımlanmaktadır: “Velâyet, esasen toplumun geleceğini oluşturan çocukların ahlaki, ruhsal ve bedensel esenliğinin temini için ana ve babaya emanet edilen bir yükümlülüktür.”
Anlaşmalı Boşanmada Velayetin Babaya Verilmesi
Anlaşmalı boşanmalarda taraflar, velayetin babaya verilmesi konusunda uzlaşabilir. Ancak bu uzlaşma dahi hakimi bağlamaz. Hâkim, protokolde yer alan velayet düzenlemesini çocuğun yararına aykırı bulursa onaylamaz.
Yargıtay bu konuda da açıktır: “Tarafların velayete ilişkin anlaşmaları, çocuğun üstün yararına uygun olmadığı takdirde hâkimi bağlamaz.” (Yargıtay 2. HD, E. 2016/15228, K. 2016/15421)
Çekişmeli Davada Anne Velayeti Babaya Vermek İsterse
Çekişmeli velayet davalarında annenin “velayeti istemiyorum” beyanı, mahkeme açısından önemli ama tek başına yeterli olmayan bir olgudur.
Yargıtay uygulamasına göre, velayeti istemeyen bir ebeveynin yanında çocuğun bırakılması çoğu zaman çocuğun yararına aykırı kabul edilir. Bu nedenle annenin bu yöndeki iradesi, babanın koşulları da uygunsa, velayet değişikliğini kolaylaştıran güçlü bir faktördür.
Uzman Raporu ve Çocuğun Dinlenmesi
- Uzman Raporu (Sosyal İnceleme Raporu):
Mahkeme, psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıdan oluşan uzmanlardan Sosyal İnceleme Raporu (SİR) almak zorundadır. Bu rapor alınmadan verilen kararlar Yargıtay tarafından eksik inceleme nedeniyle bozulmaktadır.
“Uzman raporu alınmadan sadece anne rızasına dayalı verilen karar usul ve yasaya aykırıdır.” (Yargıtay 2. HD, E. 2014/13151, K. 2014/19867)
- Çocuğun Görüşü:
İdrak çağındaki çocuğun görüşünün alınması zorunludur. Ancak çocuğun beyanı, mutlak belirleyici değildir. Eğer çocuğun isteği kendi üstün yararına aykırıysa, hâkim bu isteğin aksine karar verebilir.
Anne Velayeti Verdikten Sonra Geri Alabilir mi?
Evet. Velayet kararları kesin hüküm oluşturmaz. Şartların değişmesi hâlinde anne, velayetin yeniden kendisine verilmesi için dava açabilir.
Örneğin:
- Baba çocuğa bakamaz hâle gelirse
- Çocuk ihmal veya istismara uğrarsa
- Yaşam koşulları ciddi şekilde değişirse
mahkeme velayeti yeniden değerlendirebilir.
Velayet Babaya Verilirse Anne Çocuğu Görebilir mi?
Velayet babaya verilse bile annenin çocukla kişisel ilişki kurma hakkı devam eder. Mahkeme, çocuğun yaşı ve ihtiyaçlarına göre annenin çocukla hangi gün ve sürelerde görüşeceğini ayrıntılı şekilde düzenler.
Velayet Değişikliğinde Mahkemenin İncelediği Kriterler
| Kriter | Açıklama | Etki Düzeyi |
| Çocuğun üstün yararı | Fiziksel, ruhsal ve ahlaki gelişim | Mutlak |
| Çocuğun görüşü | İdrak çağındaki beyan | Yüksek |
| Annenin rızası | Velayeti bırakma isteği | Yüksek |
| Uzman raporu | Pedagog/psikolog değerlendirmesi | Çok Yüksek |
| Maddi durum | Tek başına yeterli değil | Düşük |
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Anne velayeti babaya vermek isterse mahkeme bunu kabul eder mi?
Annenin isteği tek başına yeterli değildir. Mahkeme mutlaka çocuğun üstün yararını araştırır.
Anne rızasıyla velayet babaya geçerse nafaka öder mi?
Evet. Velayet babaya verilirse anne, koşullara göre iştirak nafakası ödeyebilir.
Çocuğum babasıyla yaşamak istiyor, bu yeterli mi?
Çocuğun görüşü önemlidir ancak tek başına belirleyici değildir. Üstün yarar esas alınır.
Velayet noterden devredilebilir mi?
Hayır. Noter huzurunda yapılan protokoller geçersizdir. Velayet değişikliği sadece Aile Mahkemesi kararıyla mümkündür.
Anne evlenirse velayet babaya verilir mi?
Sağlanan kaynaklarda annenin yeniden evlenmesi durumunun velayete doğrudan etkisine dair özel bir bilgi bulunmamaktadır.
Bununla birlikte, kaynaklardaki genel hukuki ilkelere göre; velayet kararları ebeveynlerin özel hayatındaki değişimlere göre otomatik olarak değil, çocuğun üstün yararı ilkesine göre verilir.
Velayet kamu düzenine ilişkin olduğu için, bir ebeveynin evlenmesi tek başına velayetin el değiştirmesine neden olan otomatik bir sebep olarak belirtilmemiştir; mahkeme her durumda çocuğun fiziksel ve ruhsal gelişimini esas alır.
Çocuğun velayeti kaç yaşından sonra babaya verilir?
Hukuk sistemimizde çocuğun velayetinin babaya verilmesi için belirlenmiş kesin bir yaş sınırı (örneğin 7 yaş veya 12 yaş gibi) kaynaklarda yer almamaktadır.
Mahkeme karar verirken çocuğun yaşını sadece bir kriter olarak değerlendirir.
Annenin geliri yoksa çocuğun velayetini babasına verebilir mi?
Anne, geliri olsun ya da olmasın çocuğun velayetini babaya bırakmak isteyebilir, bu istek dava açılması için bir başlangıç sebebidir,. Ancak:
- Maddi Durumun Etkisi: Mahkeme kriterleri tablosuna göre, “Maddi durum” velayet değişikliğinde tek başına yeterli bir sebep değildir ve etki düzeyi “Düşük” olarak sınıflandırılmıştır.
- Annenin İsteği: Eğer anne velayeti istemediğini beyan ederse ve babanın koşulları uygunsa, bu durum velayet değişikliğini kolaylaştıran güçlü bir faktör kabul edilir; çünkü velayeti istemeyen bir ebeveynle çocuğu zorla bırakmak çocuğun yararına aykırı olabilir.
Boşanmış baba kaç yaşında çocuğunu yatılı olarak alabilir?
Sağlanan kaynaklarda babanın çocuğu yatılı olarak alabileceği spesifik yaş aralığına dair bilgi bulunmamaktadır.
Ancak kaynaklar, velayet kendisine verilmeyen ebeveynin çocukla “kişisel ilişki kurma hakkı” olduğunu ve mahkemenin bu görüşme sürelerini (gün ve saatlerini) çocuğun yaşına ve ihtiyaçlarına göre ayrıntılı şekilde düzenlediğini belirtmektedir.
Sonuç ve Değerlendirme
Annenin velayeti babaya bırakmak istemesi, Türk hukukunda otomatik sonuç doğuran bir işlem değildir. Bu irade, süreci başlatan önemli bir faktör olmakla birlikte, nihai belirleyici her zaman çocuğun üstün yararıdır. Mahkeme; uzman raporları, çocuğun görüşü ve tarafların yaşam koşullarını birlikte değerlendirerek karar verir.
Bu nedenle velayet değişikliği sürecinin, hukuki destek alınarak ve usule uygun şekilde yürütülmesi hem ebeveynler hem de çocuk açısından en sağlıklı sonuçları doğuracaktır.
