Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 223. maddesinde düzenlenen ceza verilmesine yer olmadığı kararı şu hallerde verilir:
- Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya sağır ve dilsizlik hali ya da geçici nedenlerin bulunması,
- (Değişik: 25/5/2005 – 5353/30 md.) Yüklenen suçun hukuka aykırı fakat bağlayıcı emrin yerine getirilmesi suretiyle veya zorunluluk hali ya da cebir veya tehdit etkisiyle işlenmesi,
- Meşru savunmada sınırın heyecan, korku ve telaş nedeniyle aşılması,
- Kusurluluğu ortadan kaldıran hataya düşülmesi, hallerinde, kusurunun bulunmaması dolayısıyla ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir.
Mahkeme bu kararı verirken failin kusurluluğunun bulunmadığını veya cezasızlık hallerinden birinin mevcut olduğunu tespit etmektedir. Karara ilişkin gerekçede hangi nedenle (kusursuzluk veya cezasızlık) bu kararın verildiğinin açıkça belirtilmesi zorunludur. Zira bu bilgi adli sicil kaydında veri olarak kullanılmaktadır.
Bu karar hem sanığın suça karşı korunması hem de devletin cezalandırma yetkisinin sınırlandırılması açısından önemli bir hukuki kurumdur.
Hangi Durumlarda Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararı Uygulanır?
Ceza verilmesine yer olmadığı kararı CMK’nın 223. maddesinin 3. ve 4. fıkralarında düzenlenen spesifik hallerde uygulanmaktadır.
Genel olarak bu karar iki ana kategoriye ayrılır: birincisi failin kusuru bulunmadığı durumlar (CMK 223/3), ikincisi ise suç işlenmiş olmasına rağmen kanunda sayılan cezasızlık halleri nedeniyle ceza verilmemesi gereken durumlar (CMK 223/4)’tür.
1. Kusur Bulunmaması Sebebiyle Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararı (CMK 223/3)
Ceza hukukunun temel ilkelerinden biri, bir kişiye ceza verilebilmesi için yalnızca suçun işlenmiş olmasının yetmeyip failin kusurlu olması yani cezai sorumluluğunun bulunması gerekliliğidir. Bu halde ortada bir netice varsa da neticeye kusur ile sebebiyet verilmiş değildir.
CMK’nın 223/3. maddesi uyarınca sanığın suç teşkil eden bir fiili gerçekleştirmiş olduğu sabit olsa dahi kusur yeteneği bulunmadığı takdirde ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir.
Bu kategori altında yer alan haller failin fiili işlerken cezai ehliyetinin bulunmadığı veya iradesi dışında hareket ettiği durumları kapsamaktadır.
| Durum | Tanım | Yasal Dayanak | Sonuç |
Yaş Küçüklüğü | 12 yaşından küçük: mutlak cezasızlık 12-15 yaş: davranışlarını yönlendiremezse cezasızlık 15-18 yaş: ceza indirimi | TCK m.31 | Ceza verilmesine yer olmadığı kararı veya ceza indirimi; çocuklara özgü güvenlik tedbirleri |
| Akıl Hastalığı | İşlediği fiilin anlam ve sonuçlarını kavrayamama veya irade yeteneği önemli ölçüde azalma | TCK m.32 | Güvenlik tedbirlerine hükmedilir; ceza verilmesine yer olmadığı kararı |
| Sağırlık ve Dilsizlik | 15 yaşından küçük: mutlak cezasızlık15-18 yaş: fiili algılayamaz veya davranışlarını yönetemezse cezasızlık18-21 yaş: ceza indirimi | TCK m.33 | Çocuklara özgü güvenlik tedbirleri veya ceza indirimi |
| Geçici Nedenler | İrade dışı alkol/uyuşturucu etkisi veya geçici fiziki/ruhsal durum (kimyasal maruz kalma, uyku hali vb.) | TCK m.34 | Ceza verilmesine yer olmadığı kararı (iradi kullanımda kusur var sayılır) |
| Hukuka Aykırı Fakat Bağlayıcı Emrin Yerine Getirilmesi | Yetkili merciden verilen ve görev gereği zorunlu olan hukuka aykırı emri uygulama | TCK m.24/2 | Ceza verilmesine yer olmadığı kararı (suç teşkil eden emirler hariç) |
| Cebir veya Tehdit Etkisi | Karşı koyamayacağı fiziki güç, şiddet veya ağır tehdit altında suç işleme | TCK m.28 | Cebir kullanan kişi faili; suç işleyen kişi hakkında ceza verilmesine yer olmadığı kararı |
| Zorunluluk Hali | Kendisinin veya başkasının hakkına yönelik ağır/muhakkak tehlikeye karşı başka korunma imkanı bulunmama | TCK m.25/2 | Ceza verilmesine yer olmadığı kararı |
| Meşru Savunmada Sınırın Aşılması | Haksız saldırıya karşı meşru savunma sırasında heyecan, korku, telaş nedeniyle sınırı aşma | TCK m.27/2 | |
| Kusurluluğu Kaldıran Hataya Düşülmesi | Ceza sorumluluğunu kaldıran/azaltan nedenlerin koşulları hakkında kaçınılmaz hataya düşme | TCK m.34/3-4 |
Kusur bulunmayan hallerde verilen kararlarda mahkeme gerekçesinde kusur yeteneğinin bulunmadığını açık bir şekilde belirtmelidir. Bu tür kararlar adli sicile işlenmez çünkü fail hiçbir şekilde kusurlu değildir.
Ancak bu durum fail hakkında hiçbir yaptırım uygulanmayacağı anlamına gelmez. Bilakis kusur bulunmayan hallerde güvenlik tedbirleri (örneğin akıl hastaları için tedavi amacıyla güvenlik tedbirleri) uygulanabilir.
2. Cezasızlık Halleri Nedeniyle Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararı (CMK 223/4)
Cezasızlık halleri, kusur bulunmaması hallerinden farklı olarak suçun tamamen oluşmuş olduğu ve fail kusurlu olmasına rağmen kanunda belirtilen özel nedenler nedeniyle faile ceza verilmemesini doğuran durumlardır.
CMK’nın 223/4. maddesi uyarınca işlenen fiilin suç olma özelliğini devam ettirmesine rağmen cezasızlık halleri nedeniyle faile ceza verilmeyebilir. Bu hallerde fiil mutlak surette suçtur, fail kusurludur, ancak kanun tarafından belirlenen nedenler nedeniyle faile ceza verilmemektedir.
Cezasızlık nedenleri suçun işlenmesinden sonra ortaya çıkan cezayı kaldıran şahsi sebepler (örneğin etkin pişmanlık) olabileceği gibi suçun işlenmesi sırasında objektif olarak mevcut olan şahsi cezasızlık sebepleri (örneğin fail ile mağdur arasında akrabalık ilişkisi) de olabilir.
| Cezasızlık Hali | Tanım | Yasal Dayanak | Sonuç |
| Etkin Pişmanlık (Uyuşturucu) | Resmi makamlarca bilinmeyen durumda failin kendi iradesiyle suçunu ortaya çıkarması | TCK m.192/4 | Ceza verilmesine yer olmadığı kararı |
| Etkin Pişmanlık (Organ Ticareti) | Suçun olumsuz sonuçlarını gidermesi ve ceza adaletine olumlu katkı sunması | TCK m.93 | |
| Etkin Pişmanlık (Parada Sahtecilik) | Fiil sonuçlarını gidermesi ve ceza adaletine katkı sunması | TCK m.201 | |
| Etkin Pişmanlık (Örgüt Suçları) | Örgütten ayrılması ve ceza adaletine katkı sunması | TCK m.221 | |
| Etkin Pişmanlık (Rüşvet) | Rüşvet parasını iade etmesi veya suçu ortaya çıkarması | TCK m.254 | |
| Etkin Pişmanlık (Yalan Tanıklık) | Yalan ifadesini itiraf etmesi ve gerçeği söylemesi | TCK m.274 | |
| Etkin Pişmanlık (Mal Varlığına Karşı Suçlar) | Hırsızlık, yağma, dolandırıcılık gibi suçlarda zararı tazmin etmesi | TCK m.93-274 | Ceza indirimi veya ceza verilmemesi |
| Şahsi Cezasızlık (Taksirli Ölüm) | Failin ağır kişisel/ailevi durumu nedeniyle ceza hükmedilmesini gereksiz kılması | TCK m.22/6 | Ceza verilmesine yer olmadığı kararı |
| Şahsi Cezasızlık (Aile İçi Suçlar) | Eş, üstsoy, altsoy, kayın hısım, kardeş aleyhine mal varlığına karşı suç işleme (yağma hariç) | TCK m.167/1 | |
| Haksız Fiile Tepki Olarak Hakaret | Haksız bir fiile karşı tepki olarak hakaret suçu işleme | TCK m.129/1 | Ceza 1/3’ine kadar indirilebilir veya ceza vermekten vazgeçilebilir |
| Karşılıklı Hakaret | Her iki tarafın birbirine hakaret etmesi | TCK m.129/3 | Ceza 1/3’ine kadar indirilebilir; vazgeçilirse CMK 223/4-c uyarınca ceza verilmesine yer olmadığı kararı |
| Haksızlık İçeriğinin Azlığı | Suç teşkil etmesine rağmen haksızlık içeriğinin çok az olması (örn: bir salkım üzüm çalınması) | TCK m.145 | Ceza indirimi yapılabilir; vazgeçilirse CMK 223/4-d uyarınca ceza verilmesine yer olmadığı kararı |
Cezasızlık halleri nedeniyle verilen kararlar kusur bulunmayan halleri nedeniyle verilen kararlardan farklı olarak bazı durumlarda adli sicile kaydedilmektedir.
Özellikle etkin pişmanlık nedeniyle verilen ceza verilmesine yer olmadığı kararları adli sicile kaydedilirken diğer cezasızlık halleri nedeniyle verilen kararlar sicile işlenmeyebilir.
Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararının Hukuki Sonuçları Nelerdir?
Ceza verilmesine yer olmadığı kararı beraat kararından farklı olarak belirli hukuki sonuçlar doğurmaktadır.
Bu sonuçlar, kararın gerekçesinde belirtilen nedenin (kusursuzluk mu yoksa cezasızlık mı) ne olduğuna göre değişebilmektedir.
- Adli Sicile İşlenmesi Kusur bulunmadığı gerekçesiyle verilen kararlar adli sicile işlenmez ve sabıka kaydında gözükmez. Ancak etkin pişmanlık nedeniyle verilen kararlar Adli Sicil Yönetmeliği’nin 13. maddesi uyarınca adli sicil arşivinde kaydedilir. Bu farklılık kanun koyucunun kusursuzluk hallerini beraat kararına, cezasızlık hallerini mahkumiyet kararına daha yakın görmesinden kaynaklanır.
- Güvenlik Tedbirlerine Hükmedilmesi Kusur bulunmayan hallerde (yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağırlık ve dilsizlik) verilen kararlarda fail hakkında güvenlik tedbirleri uygulanabilir. TCK m.57 uyarınca akıl hastalığı olan sanık hakkında tedavi amaçlı güvenlik tedbirlerine hükmedilir. Cezasızlık halleri nedeniyle verilen kararlarda ise güvenlik tedbirleri uygulanmaz.
- Yargılama Giderleri ve Vekalet Ücreti Ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilen kişinin yargılama giderleri devlet hazinesine yüklenir. Kural olarak vekalet ücreti yükletilemez. Ancak karşılıklı hakaret nedeniyle verilen kararlarda istisna söz konusu olup sanık vekalet ücreti ödemek zorundadır.
- Tazminat Sorumluluğu Ceza verilmesine yer olmadığı kararı, fiil hakkındaki hukuka aykırılığı gidermez ve fail hukuka aykırı olmaya devam eder. Mağdur, fail hakkında hukuk mahkemesinde tazminat davası açabilir ve Medeni Kanun hükümleri uyarınca tazminat talep edebilir.
- İş Hukuku ve Memuriyete Etkileri Kusursuzluk nedeniyle verilen kararlar sicile işlenmediği için memuriyet hakkını etkilemez ve kişi devlet dairesinde çalışabilir. Ancak etkin pişmanlık gibi cezasızlık halleri nedeniyle verilen ve sicile kaydedilen kararlar bazı kamu görevlerine atanmada sorun yaşatabilir.
- Davanın Reddi ve Taraf Haklarına Etkisi Ceza verilmesine yer olmadığı kararı nihai bir karardır ve yargılama sonlandırılır. Davanın reddi veya düşmesi söz konusu değildir. Taraflar bu kararı istinaf yoluna başvurarak kontrol ettirebilir ve sanığın savunma hakkı tam olarak korunmuş olur.
Ceza verilmesine yer olmadığı kararının en önemli özelliği fiil suç teşkil etmesine rağmen faile ceza verilmemesidir.
Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararının Sicile Etkisi Nedir?
Ceza verilmesine yer olmadığı kararının adli sicile etkisi kararın gerekçesine bağlı olarak değişmektedir.
CMK’nın 230/3. maddesi uyarınca mahkeme, cezasızlık halleri ile failin kusurunun bulunmadığı nedenlerinden hangisine dayanarak bu kararı verdiğini açıklamalıdır. Kusur bulunmadığı gerekçesiyle verilen kararlar sicile işlenmezken, etkin pişmanlık nedeniyle verilen kararlar adli sicile kaydedilmektedir.
Beraat Kararı ile Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararı Arasındaki Farklar
Beraat kararı ile ceza verilmesine yer olmadığı kararı arasında hukuki nitelik açısından önemli farklar bulunmaktadır.
Beraat kararı kişinin tamamen aklanması anlamına gelirken ceza verilmesine yer olmadığı kararı fiil suç olmakla birlikte özel nedenlerle ceza uygulanmaması anlamına gelmektedir.
| Kriter | Beraat Kararı | Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararı |
| Fiil Suç mu? | Hayır, suç oluşturmaz | Evet, suç teşkil eder |
| Sanık Suç İşledi mi? | Hayır, işlememiştir | Evet, işlemiştir |
| Fail Kusurlu mu? | Uygulanmaz | Hayır, fail kusursuzdur VEYA cezasızlık hali vardır |
| Ceza Verilir mi? | Hayır | Hayır |
| Adli Sicile Kaydedilir mi? | Hayır | Duruma göre değişir (Kusursuzluk: Hayır, Etkin Pişmanlık: Evet) |
| Sabıka Kaydında Gözükür mü? | Hayır | Hayır (kusursuzluk hali) / Duruma göre (cezasızlık hali) |
| Kişi Aklanır mı? | Evet, tamamen aklanmıştır | Hayır, fiil suç olmaya devam eder |
| Memuriyet Hakkı | Etkilenmez | Etkilenmez (kusursuzluk), Etkilenebilir (cezasızlık) |
| Tazminat Sorumluluğu | Yok | Var, hukuk davası açılabilir |
| Güvenlik Tedbirleri | Uygulanmaz | Kusursuzluk halinde uygulanabilir |
| Hangi Durumda Tercih Edilir | Fiil suç değilse, sanık işlemediyse | Fiil suçsa ama kusur yoksa veya cezasızlık hali varsa |
| Lehiyetlik Açısından | Daha lehidir | Daha az lehidir |
| Yasal Dayanağı | CMK 223/2 | CMK 223/3-4 |
CMK m.223/9 uyarınca derhal beraat kararı verilebilecek hallerde ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez. Mahkeme öncelikle beraat şartlarını değerlendirmeli ve beraat koşulları oluşmuyorsa ceza verilmesine yer olmadığı kararını gündeme almalıdır.
Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararına Dair Yargıtay Kararları
Yargıtay, ceza verilmesine yer olmadığı kararının uygulanması hakkında önemli içtihatlar ortaya koymuştur.
Aşağıdaki örnek kararlar mahkemenin bu tür kararları verirken nelere dikkat etmesi gerektiğini göstermektedir:
Akıl Hastalığı Nedeniyle Verilen Kararlarda Eksik İnceleme:
Yargıtay 4. Ceza Dairesi’nin 2020/5360 nolu kararında, akıl hastalığı nedeniyle kusur yeteneği bulunmadığı tespit edilen sanık hakkında, fiilin kanıtlanması yönünden tüm delillerin gösterilip tartışılmadan, hatta sanığın savunması alınmadan doğrudan ceza verilmesine yer olmadığına karar verilmesinin CMK 193/1’e ve savunma hakkına aykırı olduğu vurgulanmıştır. Mahkeme, suçun kanıtlanması halinde TCK 32/1 ve 57. maddeler uyarınca güvenlik tedbirine, kanıtlanmaması halinde beraat kararına hükmedilmesi gerektiğini belirtmiştir.
Yaş Küçüklüğü Nedeniyle Verilen Kararlarda Hukuka Aykırılık:
Yargıtay 15. Ceza Dairesi’nin 2015/30775 nolu kararında, suç tarihinde 12-15 yaş aralığında bulunan ve işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama yeteneğinin gelişmediği doktor raporuyla belirlenen suça sürüklenen çocuk hakkında beraat kararı verilmesinin hukuka aykırı olduğu kabul edilmiştir. Mahkeme, TCK ve Çocuk Koruma Kanunu hükümleri uyarınca bu halde ceza verilmesine yer olmadığına ve çocuklara özgü güvenlik tedbirlerine hükmedilmesi gerektiğini belirtmiştir.
İçtima Halinde Ceza Verilmesine Yer Olmadığı Kararı Verilemeyeceği:
Yargıtay 4. Ceza Dairesi’nin 2020/3714 nolu kararında, sanığın silahla tehdit ve genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması suçlarını aynı fiille işlemesi karşısında, TCK 44 uyarınca sadece en ağır cezayı gerektiren suçtan hüküm kurulması gerektiği; ikinci suç yönünden ayrıca CMK 223 kapsamında ceza verilmesine yer olmadığına karar verilemeyeceği belirtilmiştir.
Uyuşturucu Kullanma Suçunda Etkin Pişmanlık:
Yargıtay 10. Ceza Dairesi’nin 2020/17997 E., 2023/1213 K. nolu kararında, sanığın herhangi bir uyuşturucu kullanma soruşturması olmaksızın kendi beyanı ile suçu ortaya çıkarması ve resmi makamların bilgisinin bulunmadığı aşamada suçunu açıklaması nedeniyle, TCK 192/4 uyarınca ceza verilmesine yer olmadığına karar verilmesi gerekirken mahkumiyet hükmü kurulmasının hukuka aykırı olduğu kabul edilmiştir.
Karşılıklı Hakarette Hükümler Arasında Çelişki:
Yargıtay 4. Ceza Dairesi’nin 2020/7018 nolu kararında, taraflardan biri hakkında hakaret suçundan “sabit olmaması” gerekçesiyle beraat, diğer taraf hakkında ise “karşılıklı hakaret” nedeniyle ceza verilmesine yer olmadığına karar verilmesinin hükümlerde çelişki yarattığı ve hukuka aykırı olduğu belirtilmiştir.
Karşılıklı Hakaret Konusunda Yetersiz Gerekçe:
Yargıtay 4. Ceza Dairesi’nin 2020/5805 nolu kararında, tarafsız tanık beyanlarına rağmen hakaretin karşılıklı işlendiği yönünde yetersiz gerekçe ile ceza verilmesine yer olmadığına karar verilmesinin hukuka aykırı olduğu ve karşılıklılığın somut biçimde ispatlanması gerektiği vurgulanmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
Ceza verilmesine yer olmadığı kararı hakkında diğer merak edilen soruları sizin için yanıtladık.
Ceza verilmesine yer olmadığına dair karar sicile işler mi?
Ceza verilmesine yer olmadığı kararının sicile işlenmesi, kararın gerekçesine bağlı olarak değişmektedir.
Kusur bulunmadığı gerekçesiyle verilen kararlar adli sicile işlenmez ve sabıka kaydında gözükmez. Ancak etkin pişmanlık nedeniyle verilen ceza verilmesine yer olmadığı kararları Adli Sicil Yönetmeliği’nin 13. maddesi uyarınca adli sicil arşivinde kaydedilir.
Ceza verilmesine yer olmadığı kararı temyiz edilebilir mi?
Evet, ceza verilmesine yer olmadığı kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir.
Bu karar nihai bir karar niteliğinde olduğundan karara karşı itiraz etmek mümkün değildir ancak istinaf mahkemesi kararı bozarak yeniden yargılama yapılmasına hükmedebilir.
Ceza verilmesine yer olmadığına dair karar memuriyete engel mi?
Hayır, kusur bulunmadığı gerekçesiyle verilen ceza verilmesine yer olmadığı kararı memuriyete engel değildir.
Bu tür kararlar adli sicile işlenmediği için kişinin memuriyet hakkı etkilenmez. Ancak etkin pişmanlık nedeniyle verilen kararlar sicile kaydedildiğinden bazı özel kamu görevlerine atanmada sorun yaşanabilir.
Ceza verilmesine yer olmadığı kararı avukatlığa engel mi?
Hayır, kusur bulunmadığı gerekçesiyle verilen ceza verilmesine yer olmadığı kararı avukatlık mesleğine engel değildir.
Ancak cezasızlık halleri nedeniyle verilen kararların avukatlık mesleğine etkisi ve karar türüne göre değerlendirilmelidir. Baroya giriş şartları doğrultusunda mahkumiyet kaydı bulunmayan adaylar avukat olabilir.
